Πώς στήθηκε το EU-Turkey Plan

Βήμα-βήμα το μεγάλο παιχνίδι της καγκελαρίου στο προσφυγικό, σε Βερολίνο, Άμστερνταμ, Λονδίνο, Άγκυρα και Αθήνα. Στο φόντο, η νατοϊκή εμπλοκή.

Στις 4 Φεβρουαρίου στο Λονδίνο, κατά τη διάρκεια συνόδου με στόχο την άντληση κεφαλαίων για τη Συρία, ο Ολλανδός πρωθυπουργός Μαρκ Ρούτε παρουσίασε στους κ.κ. Τσίπρα και Νταβούτογλου μια ριζοσπαστική πρόταση για τη διαχείριση της προσφυγικής κρίσης. Το σχέδιο ήταν να επιστρέφουν όλοι οι μετανάστες –πρόσφυγες ή μη– από τα ελληνικά νησιά πίσω στην Τουρκία και να θεσπιστεί ένα σχέδιο επανεγκατάστασης στην Ευρώπη από εκεί. Η πρόταση αυτή χαρακτηρίστηκε ως η τελευταία –λίγο πολύ– ευκαιρία για μια «ευρωπαϊκή» λύση, προτού ο καθένας ακολουθήσει τον δικό του δρόμο και εφαρμόσει εθνικές λύσεις. Κάτι τέτοιο για την Ελλάδα μεταφράζεται στο μπλοκάρισμα του βαλκανικού διαδρόμου και τον εγκλωβισμό απροσδιόριστου αριθμού ατόμων μέσα στη χώρα. Όχημα για τη δημόσια παρουσίαση της πρότασης ήταν η ολλανδική προεδρία της Ε.Ε., αλλά η πρώτη ύλη για την κατασκευή της δεν ήταν καν ιδέα του Ολλανδού πρωθυπουργού.

Nato_Ships.jpg

Το σχέδιο του Ρούτε ήταν σχέδιο του Σάμσομ, που ήταν το σχέδιο της Μέρκελ.

Σύμφωνα με τον καθηγητή Ευρωπαϊκού Δικαίου και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Στιβ Πιρς, «την Πέμπτη 28 Ιανουαρίου 2016, ο Ντίντερικ Σάμσομ, ηγέτης του ολλανδικού Εργατικού Κόμματος, ανακοίνωσε σε συνέντευξή του στην εφημερίδα De Volkskrant (και έπειτα σε συνέντευξή του στο Nieuwsuur, νυχτερινό πρόγραμμα της δημόσιας τηλεόρασης) πρόταση για ένα νέο σχέδιο για τη ριζική μείωση του αριθμού των μεταναστών και των αιτούντων άσυλο που εισέρχονται στην Ε.Ε. από την Τουρκία. Η πρόταση βαφτίστηκε αμέσως «Σχέδιο Σάμσομ».

Το σχέδιο υποστηρίζεται από τον Μαρκ Ρούτε και, σύμφωνα με εκτιμήσεις του ίδιου του Σάμσομ, επρόκειτο να το στηρίξουν και η Σουηδία, η Γερμανία και η Αυστρία –μια συμμαχία προθύμων. Οι χώρες αυτές θα προσέφεραν στην Τουρκία τη μετεγκατάσταση προς αυτές, σε εθελοντική βάση, 150.000 έως 250.000 προσφύγων ετησίως. Σε αντάλλαγμα, η Τουρκία θα έπρεπε να αποδεχθεί την επιστροφή όλων των μεταναστών και των αιτούντων άσυλο οι οποίοι διασχίζουν τα ελληνοτουρκικά σύνορα παράτυπα. O Σάμσομ είχε φανταστεί ότι στην πράξη αυτό μεταφράζεται σε πολύ γρήγορη επιστροφή των ανθρώπων από την Ελλάδα στην Τουρκία με φεριμπότ, όπου και θα εξετάζονταν τα αιτήματα για διεθνή προστασία. Το σχέδιο βασιζόταν στην υπόθεση ότι η Τουρκία μπορεί να θεωρηθεί «ασφαλής τρίτη χώρα» (μια χώρα εκτός Ε.Ε., όπου ένας αιτών άσυλο μπορεί να υποβάλει την αίτησή του και να απολαμβάνει τις διαδικασίες παροχής ασύλου και τις συνθήκες υποδοχής σύμφωνα με το διεθνές και κοινοτικό δίκαιο).

«Το σχέδιο Σάμσομ, ωστόσο», λέει ο Πιρς, «δεν φαίνεται να προερχόταν από το μυαλό του κ. Σάμσομ. Το European Stability Initiative (ESI), μια δεξαμενή σκέψης που ειδικεύεται στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, είχε παρουσιάσει μια σχεδόν πανομοιότυπη πρόταση τον Οκτώβριο του 2015». Η ειδοποιός διαφορά μεταξύ τους ήταν ότι το αρχικό σχέδιο ονομαζόταν «Merkel Plan», επειδή προέβλεπε πως η Γερμανία θα κινηθεί μόνη της, προσφέροντας το πρόγραμμα μετεγκατάστασης από την Τουρκία. Εν συνεχεία, και ενώ το πολιτικό κεφάλαιο της καγκελαρίου μειωνόταν ραγδαία, το σχέδιο μετατράπηκε σε «Merkel Plan 2.0», ενσωματώνοντας τη «συμμαχία των προθύμων».

Στην Αθήνα, σε κλειστό κύκλο

Από τον Οκτώβριο μέχρι τις αρχές Φεβρουαρίου, το ESI και ο πρόεδρός του Γκέραλντ Κνάους προώθησαν με εργώδεις προσπάθειες το σχέδιο της επιστροφής προσφύγων στην Τουρκία. Ουσιαστικά, δηλαδή, το σχέδιο με το οποίο η Μέρκελ θα μπορούσε να γυρίσει το παιχνίδι και να ξεφύγει από το αδιέξοδο στο οποίο βρέθηκε μετά την απώλεια ελέγχου της κρίσης, κατά τη διάρκεια του προηγούμενου καλοκαιριού.

Ο Κνάους, στέλεχος με τεράστια εμπειρία στην ήπια διπλωματία και άμεση επαφή με κεντρικές προσωπικότητες της γερμανικής πολιτικής ζωής, φαίνεται να παίζει κομβικό ρόλο στη μόχλευση του σχεδίου, με πολλές επισκέψεις και παρουσιάσεις σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Στις 28 Ιανουαρίου έδωσε συνέντευξη στην ίδια εκπομπή, Nieuwsuur, στην οποία ο Σάμσομ είχε προτείνει το σχέδιό «του», λέγοντας ότι το έχει κουβεντιάσει με πολλούς στο Βερολίνο, «συμπεριλαμβανομένης και της καγκελαρίου. Εντέλει, πάντως, δεν έχει σημασία από πού προέρχεται η ιδέα, αλλά το να οργανώσουμε μια σοβαρή κουβέντα σχετικά με το τι μπορεί να δουλέψει».

Σε μια σύμπτωση που προφανώς αποτελεί ένδειξη συντονισμού, δυο μέρες πριν από την προαναφερθείσα σύσκεψη στο Λονδίνο, στις 2 Φεβρουαρίου, ο Κνάους παρουσίασε στην Αθήνα, σε κλειστό κύκλο δημοσιογράφων, ακαδημαϊκών και πολιτικών, το «Σχέδιο Σάμσομ».

Τι θέλει να πει ο υπουργός;

Δύο μέρες μετά τη σύσκεψη στο Λονδίνο, στις 6 Φεβρουαρίου, κατά την επίσκεψη των υπουργών Εσωτερικών της Γερμανίας Ντε Μεζιέρ και της Γαλλίας Καζνέβ στην Ελλάδα, και μία μέρα πριν από την τελευταία επίσκεψη της καγκελαρίου Μέρκελ στην Τουρκία, ζητήθηκε από τον κ. Τσίπρα και από μέλη του υπουργικού συμβουλίου να αποδεχθούν την εν λόγω πρόταση, βάση της οποίας ήταν και η αναγνώριση της Τουρκίας από την Ελλάδα ως «ασφαλούς τρίτης χώρας». Η δήλωση του Έλληνα υπουργού Εσωτερικών ότι η Ελλάδα έχει αποφασίσει να αναγνωρίσει την Τουρκία ως «ασφαλή τρίτη χώρα διέλευσης» ήταν το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας. Η φραστικά μπερδεμένη διατύπωση, αφού ο όρος «διέλευση» δεν χρησιμοποιείται κατ’ ανάγκην στον ορισμό της «ασφαλούς τρίτης χώρας», πυροδότησε συναγερμό στους δημοσιογραφικούς κύκλους στην Αθήνα, αλλά και μεταξύ των διεθνών ανταποκριτών, που πάσχιζαν κατά τη διάρκεια του απογεύματος να ερμηνεύσουν τι θέλει να πει ο υπουργός. Η επικρατούσα εκτίμηση μέχρι εκείνη τη στιγμή ήταν ότι η ελληνική πλευρά δεν είχε πει το «ναι» και είχε αντιπροτείνει οι πρόσφυγες να μπορούν να παραμείνουν, ενώ οι παράτυποι μετανάστες να επιστρέψουν. Η Τουρκία είχε τότε παραμείνει σιωπηλή, και όλα έμοιαζαν να εξαρτώνται από την επίσκεψη της Μέρκελ.

Χωρίς να είναι γνωστό τι ακριβώς παρουσιάστηκε στο τραπέζι στις 7 Φεβρουαρίου, η κ. Μέρκελ φέρεται να έφυγε από τις συναντήσεις της με τον Ερντογάν και με τον Νταβούτογλου, ο οποίος είναι και ο ουσιαστικός χειριστής του τεχνικού σκέλους της διαπραγμάτευσης, με μια συμφωνία το περιεχόμενο της οποίας επεκτείνεται πέρα από τη θεματική της προσφυγικής κρίσης. Οι υποστηρικτικές δηλώσεις της προς την Τουρκία εναντίον της Μόσχας εκείνο το βράδυ αποτελούν μια κίνηση καθόλου τυχαία.

Να και το ΝΑΤΟ

Μέσω αυτής της συμφωνίας έκανε για πρώτη φορά τη δημόσια εμφάνισή της και η εμπλοκή του ΝΑΤΟ. Ήταν προσχεδιασμένο ή όχι; Δύσκολο να απαντήσει κανείς, ωστόσο το σίγουρο είναι ότι η καγκελάριος δεν θα μπορούσε να γυρίσει χωρίς κάποιου είδους συμφωνία. Η εμπλοκή του ΝΑΤΟ ερμηνεύθηκε από πολλούς αναλυτές και πολιτικούς ως αποτέλεσμα της ανάγκης να βρεθεί κάποιος που μπορεί να παίξει τον ρόλο του εγγυητή στην ευαίσθητη περιοχή του Αιγαίου κατά την εφαρμογή της συμφωνίας, αλλά πρωτίστως ως αποτέλεσμα ευρύτερων γεωστρατηγικών προτεραιοτήτων που αφορούν τον πόλεμο στην περιοχή.

Η μεγάλη παρτίδα σκάκι, ωστόσο, δεν είχε ακόμα ολοκληρωθεί. Στις αρχές Φεβρουαρίου, το σκέλος της συμφωνίας για μαζική μετεγκατάσταση από την Τουρκία δεν προχώρησε. Κι αυτό γιατί, λογικά, στόχος ήταν η συμφωνία να κλείσει κατά τη διάρκεια του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στις Βρυξέλλες, στις 18/19 Φεβρουαρίου, ενώπιον των εταίρων. Μέχρι τότε, το Βερολίνο, η Επιτροπή και οι «πρόθυμοι» του σχεδίου δουλεύουν για να απομονώσουν τις ακραίες φωνές που ζητούν εθνικές και διχαστικές για την Ε.Ε. λύσεις, αλλά και την αυστριακή πολιτική ηγεσία που, έχοντας χάσει την υπομονή της, παρασύρεται να αποσχιστεί από τη συμμαχία των προθύμων, προκειμένου να ακολουθήσει εθνική στρατηγική, με την επιβολή ποσοστώσεων στους πληθυσμούς που δέχεται, επιλογή που κινείται στο όριο του ευρωπαϊκού κεκτημένου.

Το πρόβλημα είναι ότι το σχέδιο που προτείνουν εδράζεται στην αναγνώριση της Τουρκίας ως «ασφαλούς χώρας», κάτι το οποίο, σύμφωνα με πολλούς νομικούς και οργανώσεις, δεν μπορεί να σταθεί νομικά. Δεν αρκούν γι’ αυτό ούτε και οι ακροβασίες της Επιτροπής, η οποία στις 10 Φεβρουαρίου εξέδωσε ανακοίνωση για το θέμα, στην οποία απέκρυψε επιμελώς μέρος όσων προβλέπονται από το ευρωπαϊκό δίκαιο για τον προσδιορισμό ενός κράτους ως «ασφαλούς τρίτης χώρας», προεξοφλώντας έτσι ότι η Τουρκία θεωρείται αποδεκτή περίπτωση (Brussels, 10.2.2016 COM(2016) 85 final, σελ. 18)

Η βόμβα κάτω από τη σκακιέρα

Η Μέρκελ έπαιξε όλα τα πιόνια της αριστοτεχνικά, ώστε η δική της αλλαγή πολιτικής να σφραγιστεί στις Βρυξέλλες ως ευρωπαϊκή λύση. Μια βόμβα όμως έμελλε να τινάξει το σχέδιο στον αέρα. Μια βόμβα στην κυριολεξία, που εξερράγη στην Άγκυρα με στόχο τον επικεφαλής των ενόπλων δυνάμεων της Τουρκίας αργά τη νύχτα της 18ης Φεβρουαρίου, καθήλωσε τον Νταβούτογλου στην Τουρκία, ακυρώνοντας τη συμμετοχή του στη σύνοδο την επόμενη μέρα.

Αμέσως κανονίστηκε νέα συνάντηση για τις 6 Μαρτίου, και ο Έλληνας πρωθυπουργός, παρότι προσπάθησε να πιέσει για κάτι περισσότερο, έφυγε με μια προφορική διαβεβαίωση ότι μέχρι τότε όλα θα παραμείνουν ως έχουν. Προφορική και άνευ οποιασδήποτε αξίας, αφού, από την επομένη κιόλας, τα περιοριστικά μέτρα που εφαρμόζουν συντονισμένα οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων και η Αυστρία, με την υποστήριξη των τεσσάρων του Βίσεγκραντ (Ουγγαρία, Πολωνία, Σλοβακία, Τσεχία), θα ανακόψουν στο ελάχιστο την προσφυγική ροή στα σύνορα ΠΓΔΜ – Ελλάδας.

Όλα δείχνουν ότι μέχρι τις 6 Μαρτίου θα κριθούν πολλά –αν όχι όλα. Ωστόσο, η τέχνη της πολιτικής επιβίωσης δεν γνωρίζει όρια και τα περιθώρια για προσαρμογή είναι ανεξάντλητα. Κάλλιστα η επόμενη παρτίδα θα μπορούσε να παιχτεί πάνω στον συνοριακό αποκλεισμό της Ελλάδας και η καγκελάριος, όσο μένει πολιτικά ζωντανή, δεν θα μπορούσε να είναι απούσα.

Ήδη από τις 21 Φεβρουαρίου ο Ντε Μεζιέρ θα φροντίσει να κάνει τον αναγκαίο ελιγμό, για την περίπτωση που το σχέδιο αποτύχει: «Στις επόμενες δύο εβδομάδες θα αποδειχτεί πόσο αποτελεσματικό είναι αυτό. Αν αποδειχτεί αποτελεσματικό, τότε η λήψη άλλων μέτρων είναι περιττή. Αν όχι, τότε θα πρέπει να αποφασιστούν άλλα μέτρα, ει δυνατόν ευρωπαϊκά».

Ασφαλής τρίτη χώρα

Χώρα εκτός Ε.Ε., όπου ένας αιτών άσυλο μπορεί να υποβάλει την αίτησή του και να απολαμβάνει τις διαδικασίες παροχής ασύλου και τις συνθήκες υποδοχής σύμφωνα με το διεθνές και κοινοτικό δίκαιο.

Το σχέδιο

Χώρες όπως η Σουηδία, η Γερμανία και η Αυστρία θα αναλάμβαναν τη μετεγκατάσταση σε αυτές, σε εθελοντική βάση, 150.000 έως 250.000 προσφύγων ετησίως από την Τουρκία. Σε αντάλλαγμα, η Τουρκία, ως «ασφαλής τρίτη χώρα», θα αποδεχόταν την επιστροφή όλων των μεταναστών και αιτούντων άσυλο που διασχίζουν τα ελληνοτουρκικά σύνορα παράτυπα, όπου και θα εξετάζονταν τα αιτήματα για διεθνή προστασία.

Χρονολόγιο

Οκτώβριος 2015: Η δεξαμενή σκέψης European Stability Initiative (ESI) παρουσιάζει για πρώτη φορά το σχέδιο επιστροφής προσφύγων στην Τουρκία.

Οκτώβριος – αρχές Φεβρουαρίου: Ο πρόεδρός του ESI Γκέραλντ Κνάους προωθεί το σχέδιο στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

28 Ιανουαρίου 2016: «Σχέδιο Σάμσομ» για τη ριζική μείωση μεταναστών και αιτούντων άσυλο από την Τουρκία.

28 Ιανουαρίου: Ο Κνάους λέει ότι έχει κουβεντιάσει το σχέδιο στο Βερολίνο και με την καγκελάριο.

2 Φεβρουαρίου: Ο Κνάους παρουσιάζει στην Αθήνα, σε κλειστό κύκλο δημοσιογράφων, ακαδημαϊκών, πολιτικών, το «Σχέδιο Σάμσομ».

4 Φεβρουαρίου: Στο Λονδίνο ο Ολλανδός πρωθυπουργός Ρούτε παρουσιάζει στους Τσίπρα και Νταβούτογλου το σχέδιο.

6 Φεβρουαρίου: Οι υπουργοί Εσωτερικών Γερμανίας και Γαλλίας ζητούν από τον Τσίπρα να αναγνωρίσει την Τουρκία ως «ασφαλή τρίτη χώρα».

7 Φεβρουαρίου: Η Μέρκελ καταλήγει με Ερντογάν και Νταβούτογλου σε συμφωνία-πακέτο με συμμετοχή και του ΝΑΤΟ.

10 Φεβρουαρίου: Η Κομισιόν, σε ανακοίνωσή της, αποκρύπτει τα νομικά προβλήματα για τον προσδιορισμό «ασφαλούς τρίτης χώρας».

18 Φεβρουαρίου: Η τρομοκρατική επίθεση στην Άγκυρα ακυρώνει τη συμμετοχή Νταβούτογλου στην ευρωπαϊκή σύνοδο της επόμενης μέρας.

18/19 Φεβρουαρίου: Ευρωπαϊκή σύνοδος. Προφορική διαβεβαίωση προς Τσίπρα ότι μέχρι τις 6 Μαρτίου όλα θα παραμείνουν ως έχουν.

21 Φεβρουαρίου: Ο Ντε Μεζιέρ δηλώνει πως, αν το σχέδιο αποτύχει, «θα πρέπει να αποφασιστούν άλλα μέτρα, ει δυνατόν ευρωπαϊκά».

22 Φεβρουαρίου: Οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων και η Αυστρία, με την υποστήριξη Ουγγαρίας, Πολωνίας, Σλοβακίας, Τσεχίας, εφαρμόζουν περιοριστικά μέτρα στο Βαλκανικό διάδρομο.

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο The Greek Report 04/03/2016

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s